Eşmekaya

Aksaray İli'ne 67 km. uzaklıkta, Tuz Gölü'nün güneyinde yer alan Eskil, düz bir ova üzerine kurulmuştur. Aksaray- Konya Devlet Karayolunun 50. Km.de bulunan İlçeye bağlı Eşmekaya Kasabasından kuzeye doğru , Aksaray – Cihanbeyli yolunun 17. Km.de ve Tuz Gölü’ nün güneyinde Eskil İlçe Merkezi bulunmaktadır. Eskil’ de doğal su kaynakları, dağlar ve tepeler bulunmamaktadır. Doğal bitki örtüsü steplerdir. İlçe Merkezinin kuzeyinde Tuz Gölü'ne kadar olan saha bataklık ve sazlık durumundadır. İlçenin yüzölçümü 1.601 km2, 2000 Yılı Genel Nüfus Sayım sonuçlarına göre; toplam nüfusu 28.952'dir.1990 yılında ilçe konumuna getirilmiştir. İlçe Ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayanmaktadır. Halkın %90’ı tarımla, % 10’u ticaretle uğraşmaktadır. Tarım genellikle pancar ve hububat ekimi şeklindedir. Eskil'in tarihi ile ilgili kaynaklarda yer alan bilgiye göre; Eski İl olarak geçen Eskil’in ilk kurulduğu yer bugün Gavuröreni olarak bilinen ve İlçenin daha kuzeyinde, Tuz Gölünün yakınında bulunan alandır. Anadolu Selçuklu Hakimiyeti ile birlikte Sultan II. Kılıçarslan tarafından Eskil ve çevresine Türk boyları yerleştirilerek bölge Türkleştirilmiştir. Selçuklular zamanında Eskil’ in Karaman Vilayetine bağlı Esb-Keşan Kazalar grubuna merkezlik yaptığı bilinmektedir. İlçede, Ortakuyu, Köşk, Çukuryurt, Hacıeyvatlı (höyüklü), Mutlu, Culfa, Sarsak, Tosun yaylalarında höyükleri bulunmaktadır. Bizanslılardan kalma tiyatro yeri kalıntıları günümüzde de görülebilmektedir. Bağdat yolu olarak bilinen tarihi yolun taş döşeli kısımlarına bayram düğün mevkiinde rastlanmaktadır. Eşmekaya kasabasının "Erdoğdu" mevkinin de eski bir yerleşim yeri olduğunu buradaki yeraltı şehir kalıntıları göstermektedir. Ayrıca Ortakuyu Yaylasında Bizans dönemine ait olduğu sanılan tiyatronun kalıntıları ve Eskil merkezde Selçuklulara ait Ulu Cami bulunmaktadır.

Eşmekaya kasabası yaklaşık 250-300 yıl önce atçeken beylerinden İbrahim Bey tarafından Konya -Aksaray Karayolu üzerinde küçük bir köy olarak kurulmuştur. Buraya kayadan çıkan çeşme anlamına gelen EŞMEKAYA adını vermişler. Gelirken yanlarında getirdikleri yardımcılar ile orduya at yetiştirmeye başlamışlar.. Daha sonra bağlıca yaylasından çıkıp şimdiki ipekyolu otelin yanından geçerek bir un değirmeni döndüren akarsuyun yatağını Eşmekaya'dan geçecek şekilde değişilerek bu akar su üzerinde iki tane suyla çalışan un değirmeni kurmuşlar.Buda Eşmekaya'nın ekonomisin olumlu şekilde etkilemiştir. Zira 50 Km çapında bir alanın un ihtiyacını karşılamıştır. Aynı zaman bugün ki ala yürek dediğimiz mevkide de sulu ziraata geçilmiştir. İkinci dünya savaşı sıralarında ki kıtlık dönemlerinde Eşmekaya göç almaya başlayarak büyümüş ve çevrede gerek ekonomisi, gerekse gelenek ve görenekleriyle tanınan bir köy olmuştur. 1970 yılında kasaba olan Eşmekaya tarlaların veriminin düşmesi ve yatırımın olmaması neticesi göç vermeye başlamıştır. Daha sonra yer altı sularını çıkarılması ile şahıs ve sulama kooperatifi kuyuları ile yaklaşık %80 sulu ziraata geçilmiştir. Eşmekaya Başlıca geçim kaynağı tahıl, Pancar ve hayvancılıktır. Halen Eşmekaya'da 3400 kişi yaşamaktadır. İdari yönden Aksaray'a bağlı olmasına karşın ticari yönden Konya 'ya bağlıdır. Eşmekaya da Bir İlköğretim Okulu ve Bir Lise ve Sağlık Ocağı Bulunmaktadır. Okur yazar oranı yaklaşık %98 lerdedir.